DDD: Rich Domain Model, Invariant và Behavior

Author: hoc081098Estimated 9 min readHits

Bài hôm trước đã đi qua tổng quan Entity, Value Object và Aggregate Root với các keyword được nhấn mạnh là Invariant, Behavior, Lifecycle.

Nay ta sẽ focus vào Invariant và Behavior, cũng như Rich Domain Model và Anemic Domain Model.

Anemic và Rich Domain Model: trách nhiệm bảo vệ invariant

Cùng data, khác nơi chịu trách nhiệm bảo vệ invariant.

💠 Invariant và trách nhiệm bảo vệ model

Invariant là khái niệm chỉ những điều kiện/business rule phải đúng đối với một Domain Model hợp lệ.

Lấy ví dụ C#:

public sealed class Order
{
    public Guid Id { get; private set; }
    public OrderStatus Status { get; private set; }
    public List<OrderLine> Lines { get; private set; } = [];
}

Ta mong muốn business rules/invariant cho Aggregate Root này là:

  • Order phải có ít nhất 1 line để Submit() thành công.
  • Order chỉ được AddItem() khi còn Draft, nên Submitted Order không được thêm item.
  • Order chỉ được Submit() khi còn Draft, nên Cancelled Order không được submit.

Bây giờ tới nơi sử dụng nó, ví dụ Add Item Command Handler. Giả sử đã load được một Order tồn tại:

var order = await repository.GetAsync(id);

if (order.Status != OrderStatus.Draft)
    throw new OrderCannotBeModifiedException(order.Id);

order.Lines.Add(line);

Execution path này vẫn giữ được rule của AddItem(), rõ ràng là vậy 😂.

Nhưng ta thấy có sự vi phạm nguyên tắc OOP căn bản, đó là tính đóng gói (encapsulation). Đoạn code trên may thay vẫn giữ được rule, nhưng nếu code chỗ khác quên check Status thì sao? Hay nói cách khác, ta đã đưa trách nhiệm giữ invariant cho caller thay vì để tự thân Order chịu trách nhiệm về chính bản thân nó. Điều này dẫn tới sự rời rạc và phân mảnh business rules, khiến business rule nằm rải khắp mọi nơi.

Cùng một business operation, nó có thể được kích hoạt từ Command Handler, HTTP endpoint, background worker, message consumer, scheduled job... Nên invariant không thể phụ thuộc vào việc mỗi caller đều nhớ check đúng rule. Do đó, việc centralize từng rule vào behavior tương ứng của Domain Model là điều thiết yếu cho sự nhất quán và đúng đắn.

Lưu ý, một số rule cần thông tin từ database hoặc hệ thống bên ngoài, nên ta có thể gặp trade-off giữa domain purity, domain completeness và performance vì khó đạt cả 3 cùng lúc trong những tình huống đó. Phần này sẽ nói ở bài khác.

Ví dụ trên chính là một ví dụ của Anemic Domain Model, một model chủ yếu chỉ chứa data (“a bag of data”) và không define behavior rõ ràng.

💠 Đưa rule vào behavior của Order

Ta có thể viết lại Order class tốt hơn. Đoạn dưới đây tập trung vào AddItem() và Submit(), lược bỏ các behavior khác cùng các type hỗ trợ:

public sealed class Order
{
    private readonly List<OrderLine> _lines = [];

    public Guid Id { get; }
    public OrderStatus Status { get; private set; } = OrderStatus.Draft;
    public IReadOnlyCollection<OrderLine> Lines => _lines.AsReadOnly();

    public Order(Guid id)
    {
        Id = id;
    }

    public void AddItem(ProductId productId, Money price)
    {
        if (Status != OrderStatus.Draft)
            throw new OrderCannotBeModifiedException(Id);

        _lines.Add(new OrderLine(productId, price));
    }

    public void Submit()
    {
        if (Status != OrderStatus.Draft)
            throw new OrderCannotBeSubmittedException(Id);

        if (_lines.Count == 0)
            throw new EmptyOrderCannotBeSubmittedException(Id);

        Status = OrderStatus.Submitted;
    }
}

AsReadOnly() tạo read-only view thay vì expose trực tiếp List gốc. Lưu ý rằng view này không làm các phần tử immutable, nên ví dụ giả định OrderLine không cho sửa state từ bên ngoài Aggregate.

Tự thân class Order tự bảo vệ chính nó, thay vì convention kiểu “nhớ check trước khi sử dụng”. Các method vừa check điều kiện để giữ invariant, vừa thể hiện valid state transition, quan trọng hơn là thể hiện ngôn ngữ nghiệp vụ. Và đây chính là Behavioral Model hay Rich Domain Model: model vừa chứa data vừa có behavior rõ ràng, nhất quán và tường minh.

Nhưng không phải cứ có method/setter thì nó tự trở thành Rich Domain Model. Ví dụ order.SetStatus(OrderStatus.Submitted), một setter thuần túy không check gì cả, thì với Order ở trên, về bản chất vẫn rất gần với Anemic Domain Model.

Còn order.Submit() ở trên là ví dụ của Rich Domain Model, vì nó vừa diễn đạt business intent, vừa bảo vệ invariant và giới hạn state transition.

💠 Invariant khác gì validation thuần túy?

Ở đây, validation thuần túy đang nói tới input validation. Nó thường focus vào việc check format, length, range, pattern của những value đầu vào. Ví dụ:

  • Quantity phải là số nguyên.
  • OrderId phải đúng format.
  • Name không quá 500 ký tự.

Những thứ này thường mang tính cơ học và có thể được check trước khi đi vào domain boundary. Ví dụ ta thường validate Command trong CQRS trước khi nó vào Command Handler, hoặc validate HTTP Request Body trước khi nó vào HTTP endpoint handler.

Còn Invariant thì thuộc về domain business rules, thường gắn chặt với một domain cụ thể. Nó ràng buộc state hợp lệ, nên các state transition cũng phải giữ được những điều kiện đó. Ví dụ:

  • Submitted Order không thể AddItem() nữa.
  • Money.Currency không được null.
  • OrderLine.Quantity > 0.
  • DateRange.Start < DateRange.End.

Chú ý rằng Invariant là rule phải luôn được bảo vệ. Với một Domain Model hợp lệ, trước khi thực hiện state transition thì invariant đang đúng. Trong quá trình thực hiện behavior ta có thể thay đổi internal state, nhưng sau khi operation hoàn tất thành công thì Domain Model vẫn phải trở về một state hợp lệ, tức là các invariant vẫn được giữ. Trong ví dụ Order, các guard được check trước khi sửa state, nên operation bị reject bởi các guard đó cũng không để lại những thay đổi dở dang.

Có một lưu ý là không phải mọi validation căn bản đều chỉ là input validation. Ví dụ Quantity > 0, nhìn qua thì nó có vẻ là validation đơn giản, nhưng nếu business rule yêu cầu rằng “OrderLine không bao giờ được có Quantity <= 0”, thì nó vẫn là một invariant.

Input validation kiểm tra dữ liệu đi vào một boundary có chấp nhận được hay không. Invariant là điều phải luôn đúng đối với một Domain Model hợp lệ. Validation là hoạt động kiểm tra, và cũng có thể được dùng để bảo vệ invariant ngay trong domain behavior.

💠 Tóm lại

Rich Domain Model không chỉ là đưa logic từ Service vào Entity. Nó là trao cho Domain Model quyền bảo vệ những invariant và chỉ cho phép những state transition mà business cho phép. Behavior không đơn thuần là method thay setter, mà behavior phải biểu diễn ngôn ngữ nghiệp vụ và quy tắc của domain.


Bài viết có sự cộng tác của ChatGPT ❤